Błąd medyczny – czym jest błąd medyczny i jak go ustalić?

Pacjent trafiający do placówki medycznej oczekuje profesjonalizmu i należytej staranności ze strony personelu medycznego. Niestety, zdarzają się przypadki, w których wskutek zaniedbań lub pomyłek dochodzi do poważnych konsekwencji zdrowotnych, a nawet śmierci. W takich sytuacjach mówimy o błędzie medycznym, który może stanowić podstawę do dochodzenia roszczeń na drodze cywilnoprawnej. Artykuł wyjaśnia, kiedy mamy do czynienia z błędem medycznym, z czego wynikają błędy medyczne i co eliminuje kwalifikację zdarzenia jako błąd medyczny.

Co to jest błąd medyczny?

Definicja błędu medycznego – czym różni się błąd medyczny od błędu lekarskiego?

Błąd medyczny to zawinione działanie lub zaniechanie osoby wykonującej zawód medyczny, niezgodne z aktualną wiedzą medyczną, powodujące szkodę pacjenta. Może go popełnić lekarz, pielęgniarka, ratownik medyczny, czy farmaceuta. Odpowiedzialność za błąd medyczny może wynikać nie tylko z błędnej diagnozy, czy złej terapii, ale także z niedopełnienia obowiązków informacyjnych lub organizacyjnych przez personel podmiotu leczniczego.

Błąd lekarski jest pojęciem węższym, albowiem dotyczy działania lub zaniechania lekarzy. Błąd w sztuce lekarskiej starał się zdefiniować Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 1.04.1955 r., IV CR 39/54 uznając, że jest to  czynność lub zaniechanie w zakresie diagnozy lub terapii, sprzeczne z nauką medycyny dostępną dla lekarza. Z kolei w wyroku z  dnia 8 września 1973 r. sygn. I KR 116/72, Sąd Najwyższy pogłębił swoje rozważania, wskazując na konieczność oceny konkretnej sytuacji wraz z całokształtem jej okoliczności i zgodności postępowania lekarza nie tylko z nauką medyczną, ale i powszechnie przyjętą praktyką lekarską, stwierdzając że: „Ustalenie błędu w sztuce lekarskiej zależy od odpowiedzi na pytanie, czy postępowanie lekarza w konkretnej sytuacji i z uwzględnieniem całokształtu okoliczności istniejących w chwili zabiegu, a zwłaszcza tych danych, którymi wówczas dysponował albo mógł dysponować, zgodne było z wymaganiami aktualnej wiedzy i nauki medycznej oraz powszechnie przyjętej praktyki lekarskiej”.

Kiedy nie mamy do czynienia z błędem medycznym?

W literaturze i orzecznictwie podkreśla się, że nie każde niepożądane następstwo leczenia jest błędem medycznym. Pacjenci często wadliwie utożsamiają negatywne skutki zdrowotne terapii z błędem medycznym lub lekarskim, choć te nie wynikają z wadliwego działania personelu. Najczęstsze pomyłki w tym zakresie dotyczą sytuacji, w których:

• wystąpiły powikłania, mimo zastosowania prawidłowej procedury zgodnej z aktualną wiedzą medyczną,
• organizm pacjenta zareagował nietypowo (np. alergicznie), co było niemożliwe do przewidzenia, lub leczenie przeprowadzone zgodnie ze sztuką leczenie nie przynosi spodziewanych rezultatów (niepowodzenie lecznicze),
• prawidłowo przeprowadzono badania odpowiednie do stanu zdrowia pacjenta, które zostały należycie opisane, jednakże nie wykazały one choroby, na którą rzeczywiście choruje pacjent (niepowodzenie diagnostyczne),
• ryzyko komplikacji zostało prawidłowo zakomunikowane pacjentowi przed zabiegiem i przez niego zaakceptowane (zgoda na ryzyko).

W takich przypadkach brak jest podstaw do przypisania personelowi winy, a tym samym do uznania błędu medycznego.

Czy powikłanie może być błędem medycznym ? Czy zgoda pacjenta na ryzyko związane z zabiegiem, zawsze uwalnia lekarza od odpowiedzialności?

W orzeczeniu z dnia 12 kwietnia 2017 roku sygn. I ACa 6/17 Sąd Apelacyjny w Szczecinie stwierdził, że: „Ocena istnienia elementu subiektywnego winy lekarza, wymaga wyraźnego rozróżnienia błędu medycznego, jako odstępstwa od wzorca i zasad należytego postępowania z uwzględnieniem profesjonalnego charakteru działalności sprawcy, od powikłania, które stanowi określoną, niekiedy atypową reakcję pacjenta na prawidłowo podjęty i przeprowadzony zespół czynności leczniczych, a także tzw. niepowodzenie medyczne”.  Warto więc pamiętać, że lekarz nie odpowiada za wynik leczenia, lecz za zachowanie staranności profesjonalisty w prowadzenia leczenia zgodnie ze sztuką, wiedzą i nauką lekarską (por.: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29.10.2003 r. sygn. IIICK 34/02).

Jednakże, jakkolwiek błąd w sztuce medycznej mylony jest z powikłaniem, warto zwrócić uwagę na ten niuans, że dopuszczenie do rozwinięcia się powikłania może stanowić błąd medyczny, jeśli wynika z nieprawidłowego postępowania, np. braku monitorowania stanu pacjenta, niedoinformowania go o ryzyku, opóźnionej reakcji na objawy komplikacji. W wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 10.10.2013 r. (sygn. VI ACa 293/13) uznano, że brak należytej obserwacji pacjenta po zabiegu, który doprowadził do poważnych powikłań, był błędem medycznym.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 18.01.2013 r. sygn. IV CSK 431/12 podkreślił, że pacjent wyrażając świadomą zgodę na zabieg bierze na siebie ryzyko związane z powikłaniami ale tylko takie, które nie jest następstwem zawinionych, choćby w najlżejszym stopniu działań (zaniechań) lekarza.

Co warto wiedzieć?

• Aby można mówić o błędzie medycznym koniecznej jest wykazanie winy personelu medycznego, z uwzględnieniem wysokich standardów profesjonalnych stawianych osobom wykonującym zawody medyczne.
• Nie każde niepowodzenie leczenia jest błędem medycznym.
• Istnieją okoliczności, takie jak powikłania, niepowodzenie lecznicze lub diagnostyczne, zgoda na ryzyko, które należy szczególnie zbadać, aby upewnić się, czy wystąpił błąd medyczny, jednak nie zawsze powikłanie, czy zgoda na ryzyko zwalnia lekarza lub placówkę medyczną z odpowiedzialności.

Z czego wynikają błędy medyczne?

Jak wskazywaliśmy w artykule „Zadośćuczynienie za błąd medyczny”, najczęstsze błędy medyczne identyfikowane są następująco:

• Błąd diagnostyczny: nieprawidłowa ocena stanu zdrowia pacjenta lub w ogóle brak takiej oceny np. zła interpretacja wyników badań, nieprawidłowy opis badań, zaniechanie zlecenia koniecznych badań, błędne rozpoznanie choroby. Błąd diagnostyczny może prowadzić do wadliwych decyzji terapeutycznych, począwszy od takich jak odmowa przewiezienia pacjenta do szpitala, czy odmowa przyjęcia do szpitala. Wobec tego, błąd diagnostyczny często skutkuje opóźnieniem wdrożenia odpowiedniego leczenia, lub wręcz jego zaniechaniem, co może pogorszyć rokowania pacjenta.
• Błąd terapeutyczny: odnosi się do wszystkich czynności, które lekarz podejmuje w konsekwencji postawionej uprzednio diagnozy np. zastosowanie niewłaściwego leczenia, nieprawidłowe dawkowanie leków, pomyłki w czasie operacji.
• Błąd techniczny: polega na niewłaściwym wykonaniu czynności leczniczej i najczęściej dotyczy zabiegów chirurgicznych np. pozostawienie narzędzia chirurgicznego w ciele pacjenta, uszkodzenie tkanek podczas zabiegu. Bywa, że jest to najbardziej spektakularna forma błędu medycznego i budzi największe społeczne oburzenie, jednak wobec skomplikowanej natury operacji chirurgicznych, często niezwykle trudno stwierdzić, czy doszło do tego rodzaju błędu, czy też nie.
• Błąd organizacyjny: dotyczy nie tyle wadliwego procesu leczenia, co złej organizacji pracy. Błąd taki może prowadzić do późniejszego wystąpienia każdego z rodzajów wyżej wymienionych błędów. Błąd organizacyjny może wynikać np. z braku personelu, niesprawnego sprzętu medycznego, złych warunków sanitarnych, wadliwej komunikacji w zespole, błędnie lub nieczytelnie (niejasno) prowadzonej dokumentacji medycznej lub wadliwej identyfikacji pacjenta. Błąd organizacyjny może prowadzić do rozwoju infekcji szpitalnych, zbyt długiego oczekiwania na interwencję, podania nieprawidłowej dawki lub stężenia leku, niemożliwości wykonania procedury medycznej lub wykonania niewłaściwej procedury medycznej.

Warto dodać, że błędy medyczne często nie wynikają z jednorazowego zaniedbania, lecz są konsekwencją złożonych zaniedbań systemowych. Dlatego też roszczenia pacjenta powinny być poprzedzone dogłębną analizą medyczną i prawną.

Jakim specjalizacjom najczęściej towarzyszą błędy medyczne?

Analizy wskazują, że błędy medyczne w Polsce najczęściej dotyczą następujących specjalizacji lekarskich:

• ginekologia i położnictwo – m.in. brak decyzji lub opóźnienia w decyzji o cesarskim cięciu lub błędy przy porodzie, błędna ocena stanu zdrowia matki i dziecka, skutkująca niewykryciem wady lub choroby i niepodjęciem leczenia, pozostawienie w jamie macicy resztek poporodowych;
• chirurgia ogólna i onkologiczna, traumatologia – błędy operacyjne i powikłania pooperacyjne;
• anestezjologia – niewłaściwe dawkowanie środków znieczulających lub brak monitorowania parametrów życiowych;
• medycyna rodzinna i interna – błędna ocena objawów chorób przewlekłych;
• neurologia i neurochirurgia – pomyłki w leczeniu urazów lub chorób układu nerwowego.

Wiele błędów medycznych zdarza się niestety na oddziałach SOR oraz na skutek niedostatecznej sterylizacji sprzętu medycznego lub innych źródeł zakażeń wewnątrzszpitalnych.

Jak często występują błędy medyczne?

Z danych Ministerstwa Sprawiedliwości wynika, że w latach 2022 – 2023 prokuratura wszczęła 5630 spraw o błędy medyczne. Sięgając np. do danych z 2018 r., w którym wszczęto 2217 takich postępowań wydaje się, że liczba ta nieco rośnie. Powyższe wartości nie świadczą jednak ani o skali popełnionych błędów medycznych, ani o tym, że doszło do tak dużej ilości przestępstw na tym tle. Większość postępowań kończy się bowiem umorzeniem, a tylko niewielki odsetek wniesieniem aktu oskarżenia.

Z drugiej strony jednak, tylko mniejsza część ogólnej liczby błędów medycznych prowokuje podejrzenie popełnienia przestępstwa, stąd skala tych błędów jest daleko większa. Szacuje się, że rocznie w Polsce dochodzi do ok. 30 tys. błędów medycznych, jednak wiele z nich pozostaje nieujawnionych. Szacunki te są jednak niepewne czemu sprzyja brak rejestru incydentów związanych z błędami medycznymi, który służyłby ich analizie, wyciąganiu wniosków i eliminowaniu nieprawidłowości.

Podsumowanie

Błąd towarzyszył medycynie odkąd ona istnieje. Mimo, iż zapobieganie błędom medycznym stanowi przedmiot wysiłków szpitali i innych placówek medycznych, zjawisko ma dużą skalę, a ze względu na rosnącą świadomość praw pacjentów, liczbowo przybiera na silne.

Identyfikacja błędu medycznego, ocena jego skutków, ustalenie odpowiedzialności i dowodów wymaga jednak doświadczenia opartego na znajomości orzecznictwa, prawa i wiedzy medycznej. Do określenia, czy mamy do czynienia z błędem medycznym konieczne jest odseparowanie emocji, często towarzyszących zawiedzionym nadziejom co do leczenia, związanych z bólem, czy cierpieniem psychicznym. Dlatego w takich sprawach warto skontaktować się ze specjalistami, mogącymi wszechstronnie ocenić konkretny przypadek.

Radca Prawny Łukasz Kosmala